دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ با بازطراحی و ایجاد ۸۰ رشته، تدوین ۵۲ عنوان کتاب درسی نونگاشت، بازنگری ۳۷ عنوان کتاب و همچنین تدوین نخستین کتاب درسی هوش مصنوعی ویژه هنرجویان، گامهای مهمی را برای روزآمدسازی آموزشهای فنی و مهارتی و انطباق برنامههای درسی با نیازهای جدید جامعه، فناوری و دنیای کار برداشته است.
به گزارش مرکز اطلاعرسانی و روابط عمومی وزارت آموزش و پرورش، دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش طی دو سال اخیر با تمرکز بر بازطراحی برنامههای درسی، ایجاد رشتههای جدید و نوسازی محتوای آموزشی، مجموعهای از اقدامات را با هدف تحول و روزآمدسازی آموزشهای فنی و مهارتی به اجرا گذاشته است.
این اقدامات در چارچوب سیاستهای تحولی آموزشوپرورش و با تکیه بر اسناد و قوانین بالادستی از جمله سند تحول بنیادین آموزشوپرورش، قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی و احکام برنامه هفتم پیشرفت کشور انجام شده است.
در این مسیر، بازطراحی رشتهها تنها به تغییر عنوان رشته یا اصلاح محتوای تعدادی از دروس محدود نبوده، بلکه مؤلفههایی همچون نیازسنجی، شایستگیهای حرفهای، استانداردهای آموزشی، برنامه درسی، ارزشیابی و محتوای آموزشی نیز به صورت همزمان مورد توجه قرار گرفته است.
بازطراحی ۸۰ رشته جدید یا موجود در دو سال
یکی از مهمترین اقدامات دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش طی دو سال گذشته، بازنگری در ساختار رشتهها و برنامههای درسی آموزشهای فنی و مهارتی بوده است.
بر اساس عملکرد ثبتشده، در سال ۱۴۰۳ تعداد ۳۹ رشته جدید یا بازطراحیشده و در سال ۱۴۰۴ نیز ۴۱ رشته جدید یا بازطراحیشده به مرحله اجرا رسیده است؛ بنابراین در مجموع طی این دو سال، ۸۰ رشته جدید یا موجود بازطراحی شدهاند.
این اقدام با هدف عبور از رویکردهای ایستا و حرکت به سوی برنامههای درسی روزآمد، شایستگیمحور و فناوریمحور و همچنین هماهنگسازی آموزشها با تحولات حرفهها و مشاغل دنبال شده است.
حرکت از رشتهمحوری به شایستگیمحوری
در رویکرد جدید دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش، شایستگیهای مورد نیاز هنرجویان در طراحی برنامههای آموزشی از جایگاه ویژهای برخوردار شده است.
در این رویکرد، فرایند طراحی برنامه آموزشی با این پرسش آغاز میشود که هنرجو در پایان دوره آموزشی باید چه شایستگیهایی را به دست آورده باشد. پس از مشخص شدن این شایستگیها، محتوا، فعالیتهای یادگیری، تجهیزات، محیط یادگیری و شیوه ارزشیابی نیز متناسب با آنها طراحی میشود.
این رویکرد با چارچوبهای قانونی نظام آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی نیز همراستاست و موضوعاتی مانند استانداردهای آموزشی، شایستگیهای حرفهای و ارتباط میان آموزش و صلاحیتهای حرفهای را مورد تأکید قرار میدهد.
تولید ۵۲ عنوان کتاب درسی نونگاشت و بازنگری ۳۷ عنوان کتاب
همزمان با بازطراحی رشتهها، بهروزرسانی محتوای آموزشی و کتابهای درسی نیز در دستور کار دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش قرار گرفته است.
در سال ۱۴۰۳، تعداد ۱۵ عنوان کتاب درسی نونگاشت تدوین شد و در سال ۱۴۰۴ نیز ۳۷ عنوان کتاب درسی نونگاشت تولید و ۳۷ عنوان کتاب درسی دارای تغییرات کلی بازنگری شد.
بر این اساس، طی دو سال اخیر در مجموع ۵۲ عنوان کتاب درسی نونگاشت تولید و ۳۷ عنوان کتاب درسی نیز به صورت کلی بازنگری شده است.
بخشی از این تولیدات که در سال ۱۴۰۴ تدوین شدهاند، از مهرماه ۱۴۰۵ و همزمان با آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۶–۱۴۰۵ در اختیار هنرجویان قرار گرفته و وارد چرخه آموزشی هنرستانها میشوند.
ورود هوش مصنوعی به کتابهای درسی هنرستانها
یکی از مهمترین جلوههای روزآمدسازی محتوای آموزشی در این دوره، تدوین نخستین کتاب درسی هوش مصنوعی ویژه هنرجویان است.
ورود هوش مصنوعی به مجموعه محتوای رسمی آموزشهای فنی و مهارتی، بیانگر توجه برنامهریزان درسی به تحولات شتابان فناوری و ضرورت آمادهسازی هنرجویان برای فعالیت حرفهای در محیطهای کاری متحول آینده است.
با توجه به تأثیر فناوریهای نوظهور بر ساختار مشاغل، فرایندهای تولید و خدمات و همچنین مهارتهای مورد نیاز بازار کار، توجه به فناوریهای نوین در برنامههای درسی هنرستانها از اهمیت ویژهای برخوردار است.
پیوند بازطراحی رشتهها با آمایش سرزمین
بازطراحی رشتههای فنی و مهارتی با موضوع آمایش سرزمین و نیازهای اقتصادی و شغلی مناطق نیز ارتباط مستقیم دارد.
بر اساس این رویکرد، آمایش رشتهها تنها به تعیین محل اجرای یک رشته در مناطق مختلف کشور محدود نمیشود، بلکه محتوای آموزشی نیز باید متناسب با تحولات فناوری، نیازهای شغلی و ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی کشور بهروز شود.
از این منظر، آمایش محتوایی و آمایش فضایی دو بخش مکمل یک فرایند محسوب میشوند؛ به این معنا که طراحی و بازطراحی برنامههای درسی باید بر اساس نیازهای حرفهای و تحولات دنیای کار صورت گیرد و استقرار و توزیع جغرافیایی رشتهها نیز بر پایه نیازسنجی و ظرفیتهای منطقهای انجام شود.
بازطراحی رشتهها با هدف تقویت پیوند آموزش و دنیای کار
در رویکرد جدید، هدف از بازطراحی رشتهها صرفاً افزایش یا کاهش عناوین رشتهای نیست؛ بلکه مؤلفههایی همچون شایستگیهای حرفهای، محتوای آموزشی، فناوریهای مورد استفاده، نیازهای محیط کار و الزامات ادامه تحصیل نیز در فرایند طراحی مورد توجه قرار میگیرند.
بر همین اساس، طراحی رشتهها از شناسایی نیازهای حرفهای و شغلی آغاز میشود و پس از آن، شایستگیهای مورد نیاز شناسایی، استانداردهای آموزشی تدوین و برنامه درسی و محتوای آموزشی طراحی میشود.
این رویکرد میتواند زمینه ارتقای کیفیت آموزشهای فنی و مهارتی و همچنین تقویت ارتباط میان مدرسه، مهارت، اشتغال و دنیای کار را فراهم کند.
دو سال حرکت از اسناد بالادستی تا تولید محصول آموزشی
بررسی عملکرد دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نشان میدهد که بخش قابل توجهی از اقدامات انجامشده در این حوزه، از مرحله سیاستگذاری و طراحی عبور کرده و به محصول آموزشی تبدیل شده است.
مهمترین این اقدامات عبارتاند از:
- ۸۰ رشته جدید یا بازطراحیشده در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴؛
- ۵۲ عنوان کتاب درسی نونگاشت؛
- ۳۷ عنوان کتاب درسی دارای تغییرات کلی؛
- تدوین نخستین کتاب درسی هوش مصنوعی ویژه هنرجویان؛
- ورود بخشی از تولیدات جدید به چرخه رسمی آموزش هنرستانها از مهرماه ۱۴۰۵.
مجموع این اقدامات را میتوان بخشی از فرایند بازآرایی آموزشهای فنیوحرفهای و کاردانش و حرکت به سمت برنامههای درسی روزآمد، شایستگیمحور و آیندهنگر دانست.
آینده آموزشهای فنی و مهارتی؛ روزآمد و آیندهنگر
تجربه دو سال اخیر نشان میدهد که ایجاد تحول در آموزشهای فنی و مهارتی، مستلزم توجه همزمان به مؤلفههایی همچون رشته، برنامه درسی، شایستگی، محتوای آموزشی، فناوری، ارزشیابی، تجهیزات و نیازهای دنیای کار است.
دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش نیز در ادامه این مسیر، روزآمدسازی برنامههای درسی و محتوای آموزشی، توجه به فناوریهای نوین و مشاغل آینده و تکمیل فرایند بازطراحی رشتهها را دنبال میکند.
هدف نهایی این رویکرد، تربیت هنرجویی است که در کنار برخورداری از دانش و مهارت تخصصی، آمادگی لازم برای یادگیری مستمر، ادامه تحصیل، اشتغال، کارآفرینی و ایفای نقش مؤثر در اقتصاد و جامعه را داشته باشد.
عملکرد دو سال اخیر در یک نگاه
سال ۱۴۰۳
- رشتههای جدید یا بازطراحیشده: ۳۹
- کتابهای درسی نونگاشت: ۱۵
سال ۱۴۰۴
- رشتههای جدید یا بازطراحیشده: ۴۱
- کتابهای درسی نونگاشت: ۳۷
- کتابهای درسی دارای تغییرات کلی: ۳۷
- کتاب هوش مصنوعی ویژه هنرجویان: تدوینشده
در مجموع، عملکرد دو سال اخیر شامل ۸۰ رشته جدید یا بازطراحیشده، ۵۲ عنوان کتاب درسی نونگاشت، ۳۷ عنوان کتاب درسی دارای تغییرات کلی و تدوین کتاب هوش مصنوعی ویژه هنرجویان است؛ مجموعهای که نشان میدهد برنامهریزی درسی آموزشهای فنی و مهارتی از بازنگریهای موردی به سمت فرایندی نظاممند، شایستگیمحور و آیندهنگر حرکت کرده است.
